1. Atatürk Dönemi Siyasi Gelişmeler

Cumhuriyet Döneminde İlk Siyasi Partiler

• TBMM’deki Gruplar ve Halk Fırkası’nın Kuruluşu:

  • TBMM’nin ilk yıllarında üyeler ortak amaç için çalışsa da zamanla kargaşa başladı.

  • 1921’de Mustafa Kemal Paşa liderliğinde “Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Grubu” kuruldu.

  • Bu grup “Birinci Grup” olarak anılırken muhalifler “İkinci Grup” adını aldı.

  • Birinci Grup millî iradeye, çağdaşlaşmaya, bağımsızlığa; İkinci Grup saltanat ve hilafeti savunuyordu.

  • 1923’te Halk Fırkası kuruldu, başkan Mustafa Kemal Paşa oldu. Parti programında tam bağımsızlık ve millet egemenliği vardı.

Ordunun Siyasetten Ayrılması

• Milli Mücadele döneminde asker milletvekili olabiliyordu.

• 1924’te ordu komutanları milletvekilliğini seçti.

• Mustafa Kemal Paşa, ordunun siyasetten ayrılması ve inkılaba karşı unsurların temizlenmesi için 30 Ekim 1924’te komutanlara milletvekilliğinden ayrılmalarını istedi.

• Böylece ordu siyasetten arındırıldı.

Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası’nın Kuruluşu ve Kapatılması

• 1924’te Mustafa Kemal Paşa’ya muhaliflerin kurduğu ilk muhalefet partisi.

• Liderleri: Kâzım Karabekir Paşa (genel başkan), Ali Fuat Paşa (genel sekreter).

• Parti muhafazakâr, dini değerlere saygılıydı.

• Musul Sorunu ve bölgede artan karışıklıklarla bağlantılı Şeyh Sait Ayaklanması’na zemin hazırladı.

• 3 Haziran 1925’te irtica yanlılığı gerekçesiyle kapatıldı.

Şeyh Sait Ayaklanması

• 13 Şubat 1925’te başladı, dini ve Kürt bağımsızlığı amaçlı ayaklanmaydı.

• İngiltere’nin Musul Sorunu kapsamında Türkiye’yi zayıflatma girişimi olduğu ortaya çıktı.

• Ali Fethi Bey hükümeti başarısız oldu, yerine İsmet Paşa hükümeti kuruldu.

• Takrir-i Sükûn Kanunu çıkarıldı, sıkıyönetim ilan edildi.

• Ayaklanma ordu tarafından bastırıldı, liderleri idam edildi.

İzmir Suikastı

• Mustafa Kemal Paşa’ya karşı suikast planı.

• Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası üyeleri ve İttihatçılar dahil.

• 17 Haziran 1926’da suikast önceden haber alınarak engellendi.

• Suikastçılar yargılandı ve cezalandırıldı.

Serbest Cumhuriyet Fırkası

• 12 Ağustos 1930’da Mustafa Kemal Paşa’nın talebiyle ikinci muhalefet partisi olarak kuruldu.

• Genel başkanı Ali Fethi Bey.

• Cumhuriyet ve laiklik ilkelerine bağlılık şartı vardı.

• Parti kısa zamanda irtica yanlıları ve rejim karşıtlarının toplandığı bir merkez oldu.

• İzmir’de gösteriler ve karışıklıklar arttı.

• 17 Kasım 1930’da kapatıldı.

• Çok partili denemeler başarısız oldu, toplum bu dönemde buna hazır değildi.

Menemen Olayı (23 Aralık 1930)

• İrtica hareketi.

• Derviş Mehmet’in asteğmen Kubilay’ı öldürmesiyle başladı.

• Sıkıyönetim ilan edildi, suçlular ağır cezalar aldı.

• Mustafa Kemal Paşa ve ordu irticaya karşı sert tutum aldı.

2. Atatürk Dönemi Türk Dış Politikası

Temel İlkeler ve Hedefler

• Gerçekçilik,

• Karşılıklı diyalog ve doğrudan görüşme,

• Aşırı düşmanlıktan kaçınma, dostluğa da aşırı bel bağlamama,

• Rejim farkı gözetmeksizin iyi ilişkiler,

• Tutarlılık ve güvenilirlik,

• Komşuların bağımsızlık ve toprak bütünlüğüne saygı,

• Aktif ama maceracılıktan uzak politika,

• Milliyetçilik temelli dış politika,

• Barışın korunması,

• Çağdaş Türkiye’nin uluslararası alanda tanıtılması.

Türkiye-İngiltere İlişkileri

• Lozan sonrası ilişkiler tam anlamıyla düzelmedi,

• İngiltere Ankara’nın başkent olmasına karşı çıktı,

• Musul Sorunu, en önemli sorun,

• Sorun Milletler Cemiyeti’ne taşındı, Türkiye aleyhine karar çıktı,

• 1926’da Ankara’da Sınır ve İyi Komşuluk Antlaşması imzalandı.

Türkiye-Fransa İlişkileri

• Lozan sonrası sorunlar devam etti,

• 1926’da Dostluk ve İyi Komşuluk Antlaşması imzalandı,

• Fransız misyoner okulları sorunu yaşandı,

• Türkiye 1929’da Fransızların işlettiği demiryolunu satın aldı.

Türkiye-İtalya İlişkileri

• 1922’de Mussolini faşist rejimi kurdu,

• İtalya Musul Sorunu’nda İngiltere’yi destekledi,

• 1930’da Roma’da antlaşma imzalandı,

• Ancak 1930’lardan sonra Doğu Akdeniz’de yayılmacı politikası nedeniyle ilişkiler bozuldu.

Türkiye-Yunanistan İlişkileri

• Lozan sonrası nüfus mübadelesinde anlaşmazlıklar,

• 1926’da Atina Antlaşması ile sorunlar çözüldü,

• 1930’da Ankara Antlaşması ile anlaşmazlıklar sona erdi.

Türkiye-Sovyetler Birliği İlişkileri

• Musul Sorunu nedeniyle Batı’dan uzaklaşıldı,

• 1925’te dostluk ve tarafsızlık antlaşması yapıldı.

Doğulu Devletlerle İlişkiler

• Afganistan’la 1921 ve sonrası dostluk antlaşmaları,

• İran ile sınır sorunları 1926-1932 yılları arasında çözüldü.

Türkiye’nin Milletler Cemiyeti’ne Girişi

• 1932’de davet üzerine üyelik kabul edildi.

Balkan Antantı (1934)

• Türkiye, Yunanistan, Romanya, Yugoslavya arasında karşılıklı güvenlik ve iş birliği.

Boğazlar Sorunu ve Montrö Sözleşmesi (1936)

• Lozan’daki uluslararası komisyon yönetimi sona erdi,

• Boğazlar tam egemenlik altına alındı.

Sadabat Paktı (1937)

• Türkiye, İran, Irak, Afganistan arasında saldırmazlık ve iş birliği antlaşması.

Hatay Sorunu ve Ana Vatana Katılması

• İskenderun ve Antakya Türk toprakları,

• 1938’de Hatay Cumhuriyeti kuruldu,

• 1939’da Türkiye’ye katıldı.

3. Türk İnkılabının Temel İlkeleri

Cumhuriyetçilik

• Millet egemenliği,

• Demokrasiyle yönetim,

• Kişisel otorite karşıtı.

Milliyetçilik

• Tam bağımsızlık,

• Irkçı olmayan, vicdan ve duygu temelli,

• Millî egemenlik, ekonomi, kültür.

Halkçılık

• Eşitlik ve sınıfsız toplum,

• Sosyal adalet, sosyal güvenlik,

• Sınıf çıkarlarına karşı.

Devletçilik

• Ekonomide devletin denetimi ve gerektiğinde müdahalesi,

• Özel girişim öncelikli ama zorunlu işlerde devlet sorumluluğu.

Laiklik

• Din ve devlet işlerinin ayrılığı,

• Din özgürlüğü güvencesi,

• Akıl ve bilim egemenliği.

İnkılapçılık (Devrimcilik)

• Sürekli gelişim ve yenilenme,

• Çağın gerekliliklerine uyum,

• Dinamik bir inkılap anlayışı.

Ünite Bazı Önemli Sınav Soruları ve Cevapları

• Halk Fırkası’nın ilk genel başkanı: Mustafa Kemal Paşa

• Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası’nın genel başkanı: Kâzım Karabekir Paşa

• Cumhuriyet döneminin ilk muhalefet partisi: Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası

• Serbest Cumhuriyet Fırkası’nın genel başkanı: Ali Fethi Bey

• Balkan Antantı üyeleri: Türkiye, Yunanistan, Romanya, Yugoslavya (Bulgaristan değil)

• Sadabat Paktı üyeleri: Türkiye, İran, Irak, Afganistan

• Montrö Sözleşmesi ile Türkiye’nin Boğazlar üzerindeki egemenliği sağlandı

• Hatay Cumhuriyeti’nin ilk ve tek cumhurbaşkanı: Tayfur Sökmen